„Okazją zaś do tego zawiązku były Objawienia N. Panny Niepokalanie Poczętej uczynione w tym czasie wiejskim dziewczętom [...], dlatego też zaraz w rok po pierwszych objawieniach [w Gietrzwałdzie] w Uroczystość Najświętszej Maryi Panny Różańcowej w odpust św. Franciszka pierwszy raz się zawiązały i Służkami Niepokalanej się nazwały” pisał O. Honorat Koźmiński, kapucyn, w Ustawach Związku Sióstr Służek (1882-1883). Pod wpływem tych objawień, w święto Matki Bożej Różańcowej 1878 roku Rozalia Szumska, Grabska i Lewandowska w małym pokoiku na poddaszu jednego z zakroczymskich domów ofiarowały się na służbę Bogu. To miejsce stało się kolebką bezhabitowego Zgromadzenia, które przyjęło nazwę Służki Niepokalanej. Założyciel, o. Honorat Koźmiński, na pierwszą kierowniczkę organizującego się Zgromadzenia mianował Rozalię Szumską. Jako podstawę życia duchowego wskazał Siostrom naśladowanie Chrystusa i Jego Niepokalanej Matki w tajemnicy ukrycia, a szczególnym zadaniem miała być praca nad odrodzeniem ducha wiary i moralności chrześcijańskiej ludu wiejskiego.
Początki kształtowania się Zgromadzenia niewątpliwie były trudne, mimo to następował szybki jego rozwój liczebny. Był on związany ze specyficzną strukturą członkiń, bowiem Zgromadzenie tworzyły i ze sobą współdziałały siostry zjednoczone, życia wspólnego i stowarzyszone. Najliczniejszą grupę stanowiły siostry zjednoczone. Mieszkały one przy rodzinach, składały śluby czasowe i apostołowały w rodzinach i miejscach pracy. Siostry stowarzyszone były luźniej związane ze Zgromadzeniem, jako tercjarki świeckie nie składały ślubów. Domy życia wspólnego stanowiły ośrodki formacyjne dla członkiń zjednoczonych i stowarzyszonych. W 1907 r. w Zgromadzeniu było 705 sióstr życia wspólnego i 3652 siostry zjednoczone.
Reorganizacja zgromadzeń honorackich w tym Sióstr Służek została przeprowadzona przez Episkopat Królestwa Polskiego w 1908 roku. W jej wyniku Zgromadzenie musiało przyjąć wyłącznie życie wspólne. Z sióstr zjednoczonych i stowarzyszonych zorganizowano tercjarstwo przy parafiach, a zaledwie ok. 5% członkiń zjednoczonych powiększyło szeregi życia wspólnego. Zgromadzenie, oparte na III Regule św. Franciszka z Asyżu, ukonstytuowało się jako niehabitowa kongregacja zakonna zachowująca życie wspólnotowe. Dekret pochwalny Stolicy Apostolskiej otrzymało Zgromadzenie w 1909 r., czasowe zatwierdzenie konstytucji w 1938 roku, a ostateczne zatwierdzenie w 1949 r.
Pierwszy dom w Diecezji Wileńskiej został założony w 1885 roku w Dolistowie. Tutaj siostry opiekowały się kościołem (ubieranie ołtarzy, troska o czystość kościoła i bielizny kościelnej) oraz tercjarstwem. Około roku 1896 założyły prywatny „szpitalik” dla starszych kobiet. Trzy lata później powstał drugi dom, w którym siostry prowadziły pracownię krawiecką i tkacką oraz sklep spożywczy. W Dolistowie Zgromadzenie otworzyło nowicjat dla prowincji białostockiej, przeznaczony dla sióstr zjednoczonych, które zdecydowały się na drogę regularnego życia zakonnego. Mistrzynią została s. Józefa Burzyńska. Warto zaznaczyć, że do roku 1908 siostry zjednoczone przebywały na terenie następujących parafii: Białystok, Choroszcz, Dąbrowa Białostocka, Dobrzyniewo, Dolistowo, Goniądz, Grodno, Indura, Janów, Juchnowiec, Kalinówka, Knyszyn, Korycin, Krynki, Krypno, Kundzin, Kuźnica Białostocka, Łunna, Mścibów, Niewodnica, Odelsk, Porozów, Słonim, Sokółka, Sokolany, Szydłowiec, Usnarz, Wasilków, Wilno, Zabłudów.
Po pięciu latach pracy w Dolistowie, ok. 1890 r. Zgromadzenie założyło kolejną placówkę, tym razem w mieście, w Białymstoku. Utworzono tu pracownię krawiecką. Około 1902 roku powstała druga wspólnota, przy ul. Warszawskiej. Siostry prowadziły introligatornię i pracownię szat liturgicznych. W Białymstoku mieściły się siedziba prowincji białostockiej (ok. 1898-1908) oraz nowicjat (1901-1907).
Mimo konieczności konspiracji następował rozwój Zgromadzenia: do roku 1895 założono sześć domów; w latach 1896-1908 powstało szesnaście; w następnym dziesięcioleciu – osiem. W sumie do roku 1918, a więc do odzyskania przez Polskę niepodległości, na terenie diecezji wileńskiej utworzono trzydzieści domów. Od 1908 r. domy te należały do prowincji grodzieńskiej. Dnia 25 sierpnia 1935 r. przeniesiono prowincję do Łomży i od tej pory domy znajdujące się w granicach Archidiecezji Wileńskiej weszły w skład prowincji łomżyńskiej. Niektóre domy po dłuższym czy krótszym okresie istnienia likwidowano, np. funkcjonujące w lokalach wynajętych, mające trudności z utrzymaniem się. Domy własne likwidowano w warunkach zniszczenia. W latach 1905-1908 zlikwidowano osiem domów, a w latach 1909-1918 – pięć domów.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego powstały nowe placówki: w Wilnie (1922), Ejszyszkach (1923), Białymstoku (1924) – sprzedany w 1928 roku, Grodnie (1925), Trynopolu (1927) i Jerozolimce (1932). Zaistniała konieczność likwidacji czterech domów: w Białymstoku (dom dziecka), Korycinie (istniejący od 1893 r.), Słonimie (założony w 1902 r.) i Suchowoli.
Podczas drugiej wojny światowej egzystencja poszczególnych domów w dużym stopniu zależała od czynników zewnętrznych. Wskutek działań wojennych został zniszczony dom Zgromadzenia w Łunnie, a z Goniądza i Wilna siostry wysiedlono w 1942 r. Do Goniądza powróciły w 1945 roku. W wyniku repatriacji przestało istnieć 11 domów: pięć w Grodnie, po jednym w Jerozolimce, Łunnie, Trynopolu i trzy w Wilnie. Siostry z tych domów w 1945 roku wyjechały do Polski.
Działalność Zgromadzenia na terenie Diecezji Wileńskiej była bogata i różnorodna. Zgodnie ze swoim celem Służki roztaczały opiekę nad ludem wiejskim Główną ideą apostolską sióstr zjednoczonych było, aby poprzez rodziny ożywić życie religijne i moralność na wsi i w parafii. Jako członkinie Zgromadzenia maryjnego szerzyły modlitwę różańcową, zakładały Róże Żywego Różańca.
Siostry współpracowały z duchowieństwem w prowadzeniu rekolekcji dla ludu. W diecezji wileńskiej ten sposób pracy apostolskiej sióstr znany był w parafiach: Dąbrowa, Odelsk, Dworzec, Indura i Łunna. Jeżdżąc po wioskach przygotowywały ludzi do spowiedzi i Komunii Świętej wielkanocnej, uczyły w tajnych szkółkach religii. W okresie międzywojennym w 4 domach (Dolistowo, Ejszyszki, Słonim, Sokółka) były siostry katechetki, które uczyły religii w szkołach. Przedmiotem specjalnej troski sióstr stało się religijne przygotowanie ciężko chorych na godzinę śmierci. Siostry dbały też o porządek w kościele parafialnym, dekorowały ołtarze, organizowały dzieci do procesji.
Swoje placówki siostry zakładały pod szyldem różnych pracowni, aby mieć środki na utrzymanie i uzasadnienie swego bytu wobec władz carskich. Najczęściej były to pracownie krawieckie, często z nauką szycia dla dziewcząt, następnie tkackie i introligatorskie, sporadycznie placówki haftu. Na terenie diecezji wileńskiej Zgromadzenie prowadziło: pracownie krawieckie w 18 miejscowościach (Białystok, ul. Mostowa i ul. Warszawska, Brzostowica Wielka, Dąbrowa, Dolistowo, Dworzec, Ejszyszki, Goniądz, Grodno, Indura, Korycin, Krynki, Łunna, Odelsk, Porozów, Sokółka, Suchowola, Wasilków, Zabłudów); introligatornie w Białystoku, ul. Warszawska, Brzostowicy Wielkiej, Korycinie, Łunnie, Porozowie, Słonimie, Sokółce; pracownie tkackie w Dolistowie, Ejszyszkach, Goniądzu, Korycinie, Sokółce oraz pracownie paramentów kościelnych w Białymstoku (ul. Warszawska), Grodnie i Sokółce. Prowadząc tego typu pracownie Siostry miały możliwość oddziaływania apostolskiego na środowisko, w którym przebywały. Zgromadzenie włączyło się także w pracę Kościoła na rzecz trzeźwości rodaków. W Korycinie i Słonimie Siostry prowadziły tzw. herbaciarnie. Miały one za cel przeciwdziałać pijaństwu. Zwykle przy placówkach gastronomicznych istniały sklepiki spożywcze (Słonim, Dolistowo, Jerozolimka). W ten sposób pomagały zdobyć towary dobre jakościowo po jak najniższej cenie.
Ważnym polem działania Sióstr była oświata i wychowanie. W diecezji wileńskiej w tego typu działalność siostry zaangażowały się od roku 1905, podejmując pracę w ochronkach (Łunna, Mosty, Porzecze, Wierszuliszki, Brzostowica Wielka, Wilno i Grodno). W rzeczywistości zaborów ochronka obok oficjalnego programu placówki opiekuńczo-wychowawczej realizowała program tajnej placówki oświatowej, w trosce o utrzymanie polskiego charakteru tych ziem.
Wychodząc naprzeciw potrzebom ówczesnych czasów Zgromadzenie włączyło się także w pracę wychowawczą w schroniskach dla dzieci i młodzieży. Pierwszą tego typu placówką, w której siostry podjęły pracę około 1910 r., było schronisko dla dziewcząt w Grodnie, utrzymywane przez Katolickie Towarzystwo Dobroczynne. Kierowniczką od 1919 r. była s. Jadwiga Materska. Z inicjatywy niemieckich władz okupacyjnych s. Franciszka Dudzińska z s. Lubomirską w 1915 r. założyły w Grodnie żłobek, przekształcony po dwóch latach w schronisko. Utrzymywało go Polskie Chrześcijańskie Towarzystwo Dobroczynne w Grodnie. W 1919 r. w obu schroniskach było 132 dzieci, a siostry pracowały w nich aż do 1944 r. W Grodnie w 1925 r. powstała jeszcze jedna placówka pracy z dzieckiem prowadzona przez Siostry Służki. Na prośbę Białostockiego Towarzystwa Dobroczynności wiosną 1916 r. Zgromadzenie przejęło opiekę nad schroniskiem dla dzieci i starców w Białymstoku i prowadziło je do 1923 r. Kierowniczką zakładu została s. Władysława Krajewska. W Ejszyszkach miejscowy ks. dziekan Moczulski wybudował dom i zapisał na Zgromadzenie. Siostry prowadziły tu schronisko dla dzieci (1923-1944). W roku 1942 s. Małgorzata Rymkiewicz założyła dom dla dzieci polskich i litewskich na terenie Wilna. W latach 1942-1945 pracowało tam15 sióstr.
Członkinie Zgromadzenia włączały się do pracy oświatowej jako nauczycielki szkół prywatnych i państwowych. W 1917 r. podjęły pracę w Grodnie w szkole założonej przez Polską Macierz Szkolną (uczyło tu od 3 do 6 sióstr). W 1941 ro., gdy szkoły zamknięto, podjęły się tajnego nauczania i niosły pomoc dzieciom żydowskim.
W dwudziestoleciu międzywojennym, aby zapewnić odpowiednie wychowanie młodzieży wiejskiej uczącej się poza miejscem zamieszkania, Zgromadzenie organizowało internaty i bursy. W Białymstoku, w domu Rozalii Abramowicz przy ul. Słonimskiej, w latach 1924­‑1928 siostry prowadziły bursę dla młodzieży.
Mówiąc o działalności społeczno-charytatywnej należy wspomnieć o pracy sióstr w schroniskach dla osób starszych. Zaraz po przybyciu na teren diecezji wileńskiej siostry dostrzegły potrzebę otwarcia „szpitalika” dla starszych kobiet w Dolistowie (1896-1906). Kierowała nim s. Weronika Bruzgo we współpracy z s. Marią Grabowiecką i s. Józefą Kucharską. Na prośbę Towarzystwa Dobroczynności w 1913 roku Zgromadzenie przejęło od osób świeckich duże schronisko w Wilnie (350-500 osób) i prowadziło do drugiej wojny światowej. Natomiast w Białymstoku w czasie pierwszej wojny światowej Zgromadzenie przejęło na okres czasowy schronisko dla 20 starszych kobiet, mieszczące się przy schronisku dla dzieci. W schroniskach siostry troszczyły się o zdrowie i wyżywienie podopiecznych, a także roztaczały nad nimi opiekę duchową.
We wrześniu 1922 roku, na prośbę ks. Jana Uszyłły, ówczesnego rektora Diecezjalnego Seminarium Duchownego w Wilnie, Siostry Służki podjęły pracę w tejże instytucji i powstał dom Zgromadzenia przy seminarium. Siostry objęły następujące działy pracy: kuchnię, refektarz księży profesorów i kleryków, sprzątanie, pranie i zarząd gospodarstwem znajdującym się w Trynopolu (1927). W latach 1928-1934 siostry prowadziły kuchnię u arcybiskupa Romualda Jałbrzykowskiego.
Po drugiej wojnie światowej nowe granice podzieliły archidiecezję wileńską. W Polsce pozostała jej niewielka część. W Białymstoku – głównym mieście polskiego skrawka wileńskiej Archidiecezji – powstał ośrodek jej kościelnej administracji. W praktyce przyjęło się określenie „archidiecezja w Białymstoku”.
W granicach Archidiecezji w Białymstoku znalazły się domy Zgromadzenia w Goniądzu, Dolistowie i Sokółce oraz utworzony 5 maja 1945 r. dom w Białymstoku przy Archidiecezjalnym Wyższym Seminarium Duchownym. Tworzyły go Siostry pracujące w seminarium. Początkowo mieszkały przy ul. Słonimskiej, bo tutaj także mieściło się Seminarium Duchowne, a od roku 1961 przy ul. Warszawskiej 46.
W 1967 roku wspólnota Sióstr Służek w Białymstoku powiększyła się o siostry studentki. Zamieszkały one w wynajętym domu, najpierw przy ul. Lwowskiej 17, a następnie przy ul. Kraszewskiego 21/3. Formalnie należały do domu przy Seminarium Duchownym. Dopiero od 1 września 1974 roku tworzyły samodzielny dom zakonny. 29 września 1989 r. dom przy ul. Kraszewskiego został przeniesiony do mieszkania w bloku przy ul. Nowotki. 9 sierpnia 1993 r. Zgromadzenie nabyło własny dom przy ul. Ciołkowskiego 11/1 i tam 15 października przeniosły się siostry mieszkające przy ul. Nowotki oraz dwie siostry studentki Akademii Medycznej, które od 1990 r. mieszkały przy ul. Antoniukowskiej. W czerwcu 2007 r. decyzją władz zakonnych i seminaryjnych został zlikwidowany dom zakonny przy ul. Warszawskiej 46.
W roku 1946 powstała w Goniądzu druga placówka Służek na tzw. „wikariacie”. Siostry wysiedlone z Grodna prowadziły tu stołówkę „Caritas” i bibliotekę. W roku 1954 powstał trzeci dom w Goniądzu, pw. Matki Bożej Gromnicznej. We wspólnocie były tylko dwie siostry. Niestety, nie miał on odpowiednich warunków mieszkaniowych ani nie był w stanie utrzymać się, toteż w niedługim czasie został zlikwidowany. W roku 1957 zlikwidowano placówkę „na wikariacie”, a siostry stamtąd zostały włączone do wspólnoty przy ul. Szpitalnej.
Zmiana sytuacji społeczno-politycznej w naszym kraju w okresie PRL spowodowała, że siostry liczniej włączyły się w katechizację oraz pojedynczo podjęły pracę w instytucjach państwowych i społecznych (nauczycielki, pielęgniarki, przedszkolanki). W Dolistowie, Goniądzu i Sokółce siostry podjęły pracę katechetyczną z dziećmi i młodzieżą początkowo w salce katechetycznej, a następnie w szkole. Prowadziły również pracownie krawieckie i tkackie oraz realizowały zadania apostolskie jako tzw. siostry parafialne.
Obecnie w Archidiecezji Białostockiej są trzy wspólnoty Sióstr Służek: w Białymstoku, Goniądzu i Sokółce. Siostry spełniają swoje powołanie i zadania apostolskie jako katechetki (w Białystoku i Goniądzu po jednej, w Sokółce – dwie), lekarka w Białymstoku, pielęgniarka w Sokółce, psycholog w Białymstoku, bibliotekarka w ASWD w Białymstoku. Siostry ze wspólnoty w Goniądzu posługują w kościele (troska o wystrój kościoła), haftują, odwiedzają chorych. W każdej wspólnocie, a szczególnie w Goniądzu, są Siostry, które ze względu na wiek czy chorobę pozostają w domu. Tutaj w zaciszu modlą się i pracują, na ile pozwalają im zdrowie i siły; przez ofiarowywane cierpienie i zanoszone modlitwy wspomagają te, które bezpośrednio spotykają się z ludźmi potrzebującymi. Są one prawdziwym skarbem Kościoła, wielką pomocą i umocnieniem w trudzie głoszenia Ewangelii.
Aktualnie Zgromadzenie posiada: trzy prowincje w Polsce – łomżyńską, warszawską, sandomierską; dwie za granicą – na Litwie i w USA; delegatury na Łotwie i w Afryce (Rwanda i Kongo) oraz pojedyncze domy w Grodnie (Białoruś) i w Rzymie (Włochy).
 
 
s. Teresa Chomiczewska
http://www.wsm.archibial.pl/wsm61/art.php?id_artykul=756

 

Opublikowano: 2017-03-10

Wydrukuj